Historia formy pasyjnej

Termin "Pasja" wywodzi się od łac. Słowa "passio" oznaczającego cierpienie, chorobę, mękę, a także namiętność, wzmożone uczucie itp. W sztuce plastycznej mianem "pasja" określa się sceny obrazujące mękę Chrystusa. W muzyce zaś termin "Pasja" wg. Encyklopedii J. Grove'a, podobnie jak i Riemanna, Larousse'a, czy Małej encyklopedii to "Muzyczna prezentacja ewangelicznej historii męki Jezusa Chrystusa"

Już w IV w. wykonywano odpowiednią część Ewangelii w liturgii Wielkiego Tygodnia. Jednak największa popularność Pasji przypada na Średniowiecze, Renesans i Barok.

W Średniowieczu, wykształciły się 2 rodzaje pasji: chorałowa i dramatyczna.

Pasja chorałowa powstała w XIII w. na bazie chorału gregoriańskiego. W jej wykonaniu uwzględniono odpowiednią wysokość skali i zróżnicowane tempo poszczególnych partii.

Pasja dramatyczna zaś wywodzi się od Średniowiecznego dramatu liturgicznego, związanego z inscenizacją liturgicznych wątków biblijnych, w których brali udział ukostiumo-wani wykonawcy, prowadzący między sobą dialogi. Stanowi ona połączenie prozy i wiersza, a aktorzy wspomagani przez chór śpiewają kompozycje liturgiczne i specjalnie skomponowane fragmenty.

Z kolei w Renesansie zauważa się występowanie form nowo powstałych i wcześniejszych, oraz ich wzajemne oddziaływanie. Od początku XVI w. pojawiają się pasje wielogłosowe, wzorowane na motecie, oraz jednogłosowe, oparte na Chorale Gregoriańskim. W pasji motetowej ( wg. niektórych - przekomponowanej) , podstawą jest ton pasyjny, będący cantus firmus w tenorze.

Pasja chorałowa jest realizowana jednogłosowo w partii Chrystusa i Ewangelisty, zaś polifonicznie w partiach pozostałych osób i tłumu.

Do rozkwitu pasji w Renesansie przyczyniło się ( w związku z reformacją) użycie języka narodowego. W tym samym czasie na kształt pasji ma wpływ kantata i oratorium. A zaznacza się to tym, iż do tekstu biblijnego wprowadzono swobodne wstawki tekstowe, zastosowane w formie arii, motetów lub chorałów, a ton pasyjny został zastąpiony recytatywem monodycznym. Oprócz tego zastosowano B.C. i instrumenty koncertujące. Tak więc głównymi współczynnikami pasji stają się chóry, wykonujące chorały i ustępy chorałowe oraz partie solowe obejmujące recytatywy, ariosa i arie.

W XVIII - wiecznych pasjach kompozytorzy odchodzą od tekstów ewangelicznych, zastępując je psalmami bądź poezją, co zmienia pierwotny charakter pasji i stanowi parafrazę historii męki Chrystusa. W związku z tym uniezależnieniem się pasji od Ewangelii wykształca się forma oratorium pasyjnego.

W XX w. trudno mówić o odrodzeniu się pierwotnej formy pasyjnej, gdyż kompozytorzy inklinują raczej w kierunku własnych zainteresowań.